Elektrik kesintilerinde otomatik kepenklerin “donup kalması”, özellikle iş yerleri ve depo girişleri için hem operasyonel hem de güvenlik açısından can sıkıcıdır. Bu noktada bir UPS (Kesintisiz Güç Kaynağı) çözümü, kısa süreli kesintilerde kepengi kontrollü şekilde açıp kapatmanıza veya en azından kepengi “güvenli pozisyona” getirmenize yardımcı olur. Ancak kepenk motoru bir elektrik motoru olduğu için UPS seçimi, bilgisayar bağlar gibi “şuna 650VA yeter” seviyesinde bırakılırsa; kalkış akımı, dalga şekli ve akü kapasitesi yüzünden sistem ya çalışmaz ya da UPS’i zorlayıp arızaya sürükler.
Bu rehberde; kapasite seçimini mühendislik mantığıyla (ama sahaya uygun pratikle) ele alacak, hangi UPS tipinin kepenk için daha doğru olduğunu netleştirecek ve sonunda bağlantı şeması mantığını anlaşılır bir şekilde sunacağım.
Kepenklerde yaygın olarak kullanılan 230V AC tüp motorlar ve sanayi tipi kepenk motorları, ilk çalıştırma anında kısa süreli ama yüksek bir kalkış akımı çeker. Bu süre milisaniyeler mertebesinde olsa bile UPS’in “anlık tepe” kapasitesi yetersizse, UPS aşırı yük korumasına girer ve motor dönmeden sistem kapanır. Sahadan somut bir örnek: 120W gücünde, nominalde 0,52A çeken bir kepenk motorunun kalkışta 1,48A seviyesine çıktığı; bu tepe değerin yaklaşık 20–30 ms sürdüğü raporlanmıştır. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Bu yüzden UPS seçiminde sadece motorun etiket gücüne değil, anlık aşırı yük taşıma kabiliyetine de bakılır. UPS’in veri sayfasında “overload”, “surge”, “crest factor” gibi ibareler görürseniz doğru yoldasınız.
Kepenk sistemleri genellikle şu ana bileşenlerden oluşur:
UPS’in temel görevi, şebeke gidince bu sisteme enerji sağlamaktır. Pratikte iki yaklaşım vardır:
Motor üzerinde genelde W (güç) ve/veya A (akım) yazar. Örnek olarak bazı tüp motorlarda 120W–140W gibi tüketimler görülebilir; ağır hizmet kepenk motorlarında tüketim çok daha yukarı çıkar (örneğin 600W sınıfı). :contentReference[oaicite:1]{index=1}
UPS’ler çoğunlukla VA ile etiketlenir. Motorlar endüktif yük olduğu için güç faktörü (cosφ) devreye girer. Etikette PF yazmıyorsa sahada konservatif yaklaşım olarak küçük AC motorlar için 0,6–0,8 bandı varsayılabilir.
Temel dönüşüm: VA ≈ W / PF Örnek: Motor = 220W Varsayım PF = 0,7 VA ≈ 220 / 0,7 ≈ 314 VA
Motor kalkış akımı; nominalin birkaç katına çıkabilir. Yukarıdaki örnekte 120W motorun yaklaşık 2,8 kat kalkış akımı gösterdiğini biliyoruz. :contentReference[oaicite:2]{index=2} Bu yüzden kepenk UPS seçerken pratik kural:
Bu yaklaşım sizi “UPS çalışıyor ama kepenk kıpırdamıyor” tuzağından kurtarır.
Kesinti anında UPS çıkış dalga şekli, motorlarda fark yaratabilir. UPS’ler aküdeyken tam sinüs veya modifiye sinüs üretebilir; bazı yükler modifiye sinüste çalışsa bile motorlar daha çok ısınabilir, gürültü yapabilir veya kalkışta zorlanabilir. :contentReference[oaicite:3]{index=3} Bu nedenle motor yükleri için üretici yönlendirmelerinde tam sinüs çıkışlı UPS’ler önerilir; ayrıca VA değerinin motorun kalkış ihtiyacını karşılaması gerektiği özellikle vurgulanır. :contentReference[oaicite:4]{index=4}
Kepenk gibi motor yüklerinde iki konu önemlidir: transfer süresi (şebekeden aküye geçiş) ve anlık yük taşıma. Online (double-conversion) UPS’ler genelde daha kararlı çıkış sağlarken, line-interactive UPS’ler daha verimli olabilir. UPS verimliliği yük oranına göre değişir; düşük yükte verim düşebileceği örneklerle anlatılır. :contentReference[oaicite:5]{index=5}
Pratik öneri: Kepenk “mutlaka çalışsın, sürpriz istemiyorum” diyorsanız tam sinüs ve yüksek aşırı yük toleransı sunan bir model tercih edin. Bu, çoğu senaryoda topolojiden daha belirleyicidir.
Kepenk motoru sürekli çalışmaz; tipik bir açılma/kapanma 10–30 saniye bandında olabilir. Dolayısıyla akü hesabı “1 saat çalışsın” gibi değil, “kesintide 5 kez aç-kapa yapsın” gibi yapılır.
Enerji yaklaşımı (Wh): Toplam Çalışma Süresi (saat) = (toplam saniye) / 3600 Gerekli Wh ≈ (Motor W) × (Süre saat) / (Verim) Örnek senaryo: Motor: 220W 1 açma: 20 sn 1 kapama: 20 sn Toplam 5 döngü: 200 sn = 0,0556 saat Verim (yaklaşık): 0,85 Gerekli Wh ≈ 220 × 0,0556 / 0,85 ≈ 14,4 Wh
Bu enerji küçük görünür; fakat unutmayın: asıl zorlayıcı olan kalkış anı ve UPS’in anlık akım verebilmesidir. Akü Wh yetse bile UPS tepe gücü yetmezse motor dönmez.
Aşağıdaki şema genel prensibi anlatır. Şebekeye geri besleme (backfeed) riskini önlemek için UPS çıkışını tesisata “rastgele” paralel bağlamak yerine, mutlaka uygun bir aktarma anahtarı (manuel veya otomatik) mantığıyla düşünün. Uygulama, yetkin bir elektrikçi tarafından yapılmalıdır.
ŞEBEKE (230V AC)
L —— Sigorta ——┐
N ————————┐ │
PE ———————┐│ │
││ │
▼▼ ▼
AKTARMA ANAHTARI (Şebeke / UPS seçimi)
│
▼
UPS GİRİŞİ (Input)
UPS ÇIKIŞI (Output - 230V AC, tam sinüs önerilir)
│
┌────────┴─────────┐
▼ ▼
KONTROL KARTI MOTOR
(L/N/PE besleme) (Up/Down/Neutral/PE)
│ │
├── Röle çıkışları ─┘
│ (Yukarı/Aşağı yön)
▼
Limit / Emniyet / Fotosel (varsa)
Bu senaryoda UPS, motorun kalkışını taşıyacak şekilde seçilmelidir. Ayrıca motorun yön kontrolü kontrol kartı üzerindeki rölelerle yapılıyorsa, rölelerin de kalkış akımına dayanması gerekir. Kepenk uygulamalarında kalkış akımının röle seçiminde kritik olduğu özellikle belirtilir. :contentReference[oaicite:6]{index=6}
ŞEBEKE ── Sigorta ──► MOTOR UPS ───────────────► KONTROL KARTI / ALICI
Bu kurgu, daha çok “elektronik kapanmasın, ayarlar sıfırlanmasın” içindir. Kepenk kesintide açılacaksa genellikle yeterli değildir; çünkü motor enerjisiz kalır.
Sektörde, klasik UPS yerine “motor odaklı” yedek güç çözümleri hız kazanıyor: dahili akülü tüp motorlar, DC motor + akü paketi, düşük standby tüketimli sistemler ve akıllı kontrolle “kesintide sadece güvenli konuma gitme” senaryoları. Ayrıca yeni nesil otomasyonlarda enerji tasarrufu, standby tüketimi ve tanılama LED’leri gibi detaylar ürün kataloglarında daha görünür hale geliyor. :contentReference[oaicite:9]{index=9}
Yani bugün UPS ile çözdüğünüz problem, yarın daha kompakt “entegre” çözümlerle daha zahmetsiz hale gelebilir. Ancak mevcut AC motorlu kepenk altyapısında, doğru UPS seçimi hâlâ en erişilebilir ve hızlı iyileştirmelerden biridir.
Özet:160 krakter açıklama UPS ile kepenk çalıştırmada doğru VA, kalkış akımı ve tam sinüs kritik; güvenli aktarma anahtarıyla doğru bağlantı yapılmalıdır.
