Otomatik kepenk sistemleri, her gün defalarca açılıp kapanan, hem mekanik hem de elektrik-elektronik bileşenlerden oluşan bir altyapıdır. Bu yüzden “periyodik bakım” dediğimiz şey, yalnızca kepenge sprey sıkıp göndermek değildir; sistemin çalışmasını sağlayan sürtünme yüzeylerinden bağlantı noktalarına, güvenlik ekipmanlarından motor tahrik hattına kadar pek çok noktada ölçüm, kontrol, ayar ve gerektiğinde parça değişimi içerir. Bakımın amacı arıza çıkınca müdahale etmek değil; arızayı daha oluşmadan yakalamaktır. Bu yaklaşım, özellikle işletmelerde kapanma saatlerinde kepengin yarıda kalması, motorun yanması, ray sıkışması gibi yüksek maliyetli durumları ciddi biçimde azaltır.
Bu içerikte periyodik bakım sırasında en çok değişen sarf malzemeleri ve en kritik işçilik kalemlerini teknik bir çerçevede ele alacağız. Ayrıca hangi parçanın neden değiştiğini, hangi kontrolün hangi arızayı önlediğini ve bakımın “fiyat” değil “risk yönetimi” tarafını netleştireceğiz.
Periyodik bakımda iki ana kategori vardır: değişmesi muhtemel sarf/parçalar ve değişmeden kontrol/ayar gerektiren bileşenler. Sahada en sık hata, bu ikisinin birbirine karıştırılmasıdır. Örneğin bir ray genellikle değişmez ama rayın içindeki sürtünmeyi artıran kirlilik, yanlış yağlama, eğrilik veya bağlantı gevşekliği bakımda yakalanır. Buna karşılık bir kumanda pili veya klemens bağlantısı daha kısa periyotlarda sarf niteliğinde değerlendirilebilir.
Kepenk bakımında kullanılan yağlayıcılar “tek tip” değildir. Yanlış ürün seçimi (özellikle toz tutan yağlar) bir süre sonra ray içinde macunlaşma yaparak sürtünmeyi artırır. Bu yüzden bakımda en çok tüketilen sarf kalemi uygun tip yağlayıcı ve temizleyici kombinasyonudur. Kullanım senaryosuna göre tercih edilen yağlayıcı değişir:
Bakımda “değişen” aslında yağlayıcının kendisidir: Eski yağ/kir tabakası temizlenir, doğru noktaya doğru miktarda yeni yağlayıcı uygulanır. Buradaki işçilik, ürün kadar belirleyicidir.
Periyodik bakımda sıkça yenilenen küçük ama kritik parçalar şunlardır: vida-somun, pul, dübel, kelepçe, kablo bağı, izolasyon bantları ve gerektiğinde klemens. Özellikle titreşimle gevşeyen bağlantılar, zamanla kepenk ekseninde kaçıklık yaratabilir. Bu kaçıklık, motor zorlanması ve limit şaşması gibi zincirleme problemlere dönüşür.
Basit görünür ama işletmede en çok “kullanıcı kaynaklı arıza” çağrısı oluşturan kalemlerden biri kumanda pilidir. Periyodik bakımda pil ölçümü yapılıp zayıflamış pillerin değişmesi, gereksiz “alıcı kart bozuldu” sanrısını azaltır. Bazı sahalarda buton, anahtar veya kilit mekanizması gibi aksesuarlar da kullanım yoğunluğuna bağlı olarak sarf gibi değerlendirilir.
Bakım faturasında görünen “işçilik” çoğu zaman belirsiz bir başlık gibi algılansa da gerçekte işin en kıymetli kısmıdır. Çünkü doğru işçilik, pahalı parçaların erken ölmesini engeller. Aşağıdaki işçilik kalemleri, profesyonel periyodik bakımın omurgasını oluşturur:
Ray hizası, mil paralelliği, askı noktaları ve denge kontrol edilir. Kepenk lamelleri (panjurlar) ray içinde sürtüyorsa, sorun çoğu zaman “yağsızlık” değil geometridir. Hizalama işçiliği; gevşek bağlantıları sıkma, eğrilik tespiti, sürtünme kaynaklarını bulma ve gerekirse küçük düzeltmeleri kapsar. Bu adım yapılmadığında motor sürekli zorlanır; motor zorlandığında akım artar; akım arttığında ısınma artar; ısınma arttığında motor ömrü düşer. Yani bir civatanın gevşekliği bile maliyet doğurabilir.
Kepenk “yukarıda” ve “aşağıda” nerede duracağını limit ile bilir. Limitin yanlış ayarlanması, kepengin zemine gereğinden fazla basması (aşağıda) veya yukarıda kasaya gereksiz yük bindirmesi anlamına gelir. Periyodik bakımda limitler yeniden kontrol edilerek:
Bu işçilik, “kullanıcı konforu” kadar motor ve redüktör sağlığı için de kritiktir.
Elektrik tarafında bakımın hedefi, ısınmaya ve kesintiye yol açan noktaları erken yakalamaktır. Klemens sıkılığı, kablo izolasyonu, topraklama, sigorta/koruma elemanları ve varsa kontaktör bağlantıları kontrol edilir. Gevşek klemens, yük altında ark yapabilir; ark, ısınma ve karbonlaşma ile sonuçlanır; bu da arıza ve yangın riski doğurur. Bu yüzden “işçilik” çoğu zaman görünmeyen bir güvenlik yatırımıdır.
Endüstriyel veya yoğun kullanım alanlarında kepenk sisteminde fotosel, emniyet kenarı, acil stop gibi güvenlik ekipmanları bulunabilir. Periyodik bakımda bu bileşenlerin test edilmesi, mevzuat ve iş güvenliği açısından kritik bir adımdır. Çalışmayan bir fotosel, kepengin kapanma sırasında risk oluşturmasına neden olabilir. Bu kalem çoğu zaman “değişen parça” değil, test ve doğrulama işçiliğidir.
“Her bakımda şu parça değişir” gibi sabit bir kural yoktur; kepenkler farklı koşullarda yaşar. Günlük aç-kapa sayısı, toz/nem, korozyon, rüzgâr yükü ve hatta kullanıcı alışkanlıkları bakımın içeriğini değiştirir. Örneğin sahil hattında çalışan kepenklerde korozyon kaynaklı bağlantı elemanı yenilemeleri daha sık görülür. Unlu mamul üretim alanlarında ise toz ve partikül birikimi nedeniyle temizlik + kuru film yağlama daha sık gerekir.
Periyodik bakımın en büyük faydası, henüz arıza oluşturmayan ama oluşturmak üzere olan belirtileri yakalamasıdır: artan ses, yavaşlama, titreşim, limit sapması, motor ısınması, düzensiz sarım gibi sinyaller doğru teknisyen için erken uyarıdır. Bu sinyallerin kayda alınmasıyla “bugün küçük ayar” yaptığınız bir nokta, yarın motor değişimi masrafına dönüşmeden çözülür. İşletmeler için bu, sadece maliyet değil, aynı zamanda operasyon sürekliliği demektir.
Bakım teklifinde ideal olan; sarf kalemlerinin “genel” değil, mümkün olduğunca fonksiyon bazlı yazılmasıdır. Örneğin “yağlama yapıldı” yerine “ray içi temizlendi + uygun tip yağlayıcı uygulandı” ifadesi daha anlamlıdır. İşçilikte ise “bakım yapıldı” yerine “mekanik hizalama kontrolü, limit kontrol/ayar, elektrik bağlantı kontrolü, güvenlik testleri” gibi başlıklar, bakımın kapsamını şeffaflaştırır. Bu şeffaflık, hem kullanıcı beklentisini yönetir hem de bakım kalitesini ölçülebilir hale getirir.
Periyodik bakım, otomatik kepenk için “bir masraf” değil; sistemin ömrünü uzatan, arıza riskini düşüren ve iş kaybını önleyen planlı bir teknik süreçtir. Doğru sarf seçimi ve doğru işçilik birleştiğinde, kepenk daha sessiz çalışır, motor daha az ısınır, limitler şaşmaz ve en önemlisi sistem sizin gündeminize arıza olarak düşmez.
