Otomatik kepenk motoru seçimi “kaç kilo çeker?” sorusundan çok daha fazlasıdır. Doğru seçim; ağırlık (yük), hız (konfor ve operasyon süresi) ve döngü (günlük aç-kapa sayısı) arasında dengeli bir mühendislik hesabıdır. Yanlış seçilmiş bir motor kısa vadede çalışıyor gibi görünse bile; aşırı ısınma, kondansatör arızası, redüktör aşınması, limit kaçırma, yay kopması veya lamel deformasyonu gibi “pahalı sürprizler” üretir. Bu içerikte, sahada işinize yarayacak şekilde; motor torkunu, hız ihtiyacını ve döngü dayanımını nasıl hesaplayacağınızı adım adım anlatıyorum.

Ağırlık (Yük) Hesabı: Motorun Asıl Sınavı

Motor seçiminin temelinde, kepengin mil (tambur) üzerinden kaldırdığı yük vardır. Kepenk ağırlığını doğru tahmin etmek için iki yaklaşım kullanılır:

1) Pratik yaklaşım: m² ağırlığı ile tahmin

Birçok uygulamada kepenk perdesi, kullanılan lamel tipine göre metrekare başına değişen ağırlığa sahiptir. Burada kritik nokta şudur: yalnızca perde değil; yan kapaklar, kilit mekanizması, alt çıta, rüzgâr kilitleri ve olası buz/çamur yükleri de düşünülmelidir. Eğer perde m² ağırlığı elinizdeyse:

• Perde ağırlığı ≈ (Genişlik × Yükseklik) × (kg/m²)
• Toplam yük ≈ Perde ağırlığı + ek donanım payı

Ek donanım için sahada sık kullanılan güvenli yaklaşım: %5–%15 arası “donanım ve belirsizlik payı” eklemektir (kepenk tipine göre).

2) Net yaklaşım: Terazi + ölçüm ile doğrulama

Mevcut kepenk değişiminde en sağlam yöntem; perdeyi kontrollü biçimde boşaltıp gerçek ağırlığı ölçmektir. Çünkü aynı ölçüde iki kepenk, lamel kalınlığı ve malzeme yüzünden ciddi farklı ağırlıklara sahip olabilir. Bu fark motor seçiminde bir üst sınıfa çıkmanıza neden olur ki arıza riskini dramatik azaltır.

Tork (Nm) Hesabı: “Kaç Newton-Metre Gerek?”

Motorlar genellikle tork (Nm) ile sınıflandırılır. Kepenk perdesi tambura sarılırken motorun yenmesi gereken şey; ağırlığın oluşturduğu momenttir. Temel formül:

Gerekli tork (Nm) ≈ (Toplam kütle m (kg) × 9,81) × Tambur yarıçapı r (m) ÷ Verim (η) × Güvenlik katsayısı

Parametreleri doğru seçmek

• Tambur yarıçapı (r): Tambur çapının yarısıdır. Örneğin 102 mm tambur için r ≈ 0,051 m.
• Verim (η): Sürtünmeler, rulman kalitesi, ray hizası, lamel sıkışması gibi etkenlerle düşer. Sahada güvenli bir yaklaşım olarak 0,60–0,80 aralığı kullanılır. Rayı sıkı, hizası kötü sistemlerde verimi düşük varsayın.
• Güvenlik katsayısı: Motoru sınırda seçmemek için kullanılır. Tipik pratik değer 1,3–1,6 aralığıdır. Rüzgâr alan cephelerde ve yoğun kullanımda daha yukarı çıkmak akıllıcadır.

Örnek tork hesabı (sayısal)

Diyelim ki toplam yükünüz m = 120 kg, tambur çapınız r = 0,05 m. Verimi η = 0,70, güvenlik katsayısını 1,4 alalım:

• Ağırlık kuvveti: 120 × 9,81 ≈ 1177 N
• İdeal moment: 1177 × 0,05 ≈ 58,9 Nm
• Verim düzeltmesi: 58,9 ÷ 0,70 ≈ 84,1 Nm
• Güvenlik payı: 84,1 × 1,4 ≈ 117,7 Nm

Bu örnekte “kâğıt üzerindeki” ihtiyaç yaklaşık 118 Nm çıkar. Pratik seçimde en yakın üst sınıfa geçilir (örneğin 120 Nm veya bir üst seri). Bu yaklaşım, motoru sürekli “son sınırda” çalıştırıp ısı biriktirme riskini azaltır.

Hız Hesabı: Konfor, Güvenlik ve Mekanik Ömür Dengesi

Hız konusu genelde yanlış anlaşılan kısımdır. “Daha hızlı = daha iyi” değildir. Aşırı hız; daha yüksek dinamik yük, sarımda dengesizlik, limit kaçırma ve özellikle ağır perdelerde daha yüksek stres demektir. Hızı belirlemek için tambur devri ile kapı hızı ilişkisinden yararlanılır:

Lineer hız (m/s) ≈ (2πr × rpm) ÷ 60

Örnek hız hesabı

Tambur yarıçapı r = 0,05 m ve motor çıkış devri rpm = 10 ise:

• Çevre: 2π × 0,05 ≈ 0,314 m
• Hız: (0,314 × 10) ÷ 60 ≈ 0,052 m/s

Bu hızla 3 m yüksekliğindeki bir kepenk yaklaşık 3 ÷ 0,052 ≈ 58 saniyede açılır (pratikte hız kayıplarıyla biraz daha uzun olabilir). Eğer operasyon süresi işletme için kritikse rpm yükseltmek bir seçenek olsa da; ağır ve geniş perdelerde, stabilite için orta hızlar genellikle daha sağlıklıdır.

Hız seçerken sahadaki “gizli” kriterler

• İş güvenliği: Çok hızlı kapanan kepenklerde sıkışma riski artar; fotosel ve emniyet sistemleri daha kritik hale gelir.
• Sarım geometrisi: Perde sarıldıkça efektif yarıçap artar; bu da hızın açılma boyunca sabit olmamasına yol açar.
• Limit ve fren davranışı: Yüksek hız, limit hassasiyetini ve frenin ısıl yükünü zorlar.

Döngü (Duty Cycle) Hesabı: Motorun “Dayanıklılık Gerçeği”

Döngü; kepengin günde kaç kez açılıp kapandığını ve motorun bir saat içinde ne kadar süre çalıştığını ifade eder. Burada iki kritik kavram var:

• Çevrim sayısı: Günlük/ saatlik aç-kapa adedi.
• Çalışma süresi: Her açma-kapamanın saniye cinsinden süresi.

Basit döngü hesabı

Bir açma işlemi 60 saniye, bir kapama işlemi 60 saniye sürüyorsa; tek çevrim ≈ 120 saniye çalışmadır. Günde 80 çevrim yapan bir dükkânda toplam motor çalışma süresi:

• 80 × 120 sn = 9600 sn ≈ 160 dakika

Bu, motorun gün içinde aralıklı da olsa ciddi bir termal yük taşıdığı anlamına gelir. Bu noktada motor datasheet’inde belirtilen intermittent duty (kesikli çalışma) kapasitesi, sargı sınıfı ve termik koruma devreleri belirleyici olur. Kısacası: Aynı ağırlığı kaldıran iki motor arasında “döngüye dayanıklı” olanı seçmek, işletme için sigorta gibidir.

Yoğun döngü için pratik seçim kuralı

Günlük kullanım yüksekse (ör. otopark, depo, yoğun mağaza), tüp motor yerine çoğu zaman sanayi tipi redüktörlü motor veya daha yüksek ısıl dayanımlı seriler daha doğru seçim olur. Çünkü sorun genellikle “çekememek” değil, ısınarak yıpranmak olur.

En İyi Uygulamalar: Hesap Kadar Montaj da Seçimdir

Motor doğru seçilse bile, aşağıdaki hatalar motoru zayıfmış gibi gösterir:

• Ray hizasızlığı: Sürtünmeyi artırır, verimi düşürür, tork ihtiyacını şişirir.
• Tambur ve yatak kalitesi: Düşük kaliteli rulman/yatak, motorun gücünü ısıya çevirir.
• Yan kapak ve konsol rijitliği: Esneme, sarım kaçıklığı ve lamel sıkışması üretir.
• Elektrik beslemesi: Zayıf hat/voltaj düşümü, motor torkunu düşürür ve kondansatörü zorlar.
• Emniyet aksesuarları: Fotosel, emniyet kenarı ve doğru limit ayarı; hem güvenliği hem mekanik ömrü uzatır.

Mini Vaka Çalışması: “Kâğıt Üzerinde Yetiyordu, Sahada Yandı” Senaryosu

Bir iş yerinde 100 kg civarı kepenk için “sınırda” seçilen motor ilk aylarda sorunsuz çalışır. Ancak raylar hafif sıkıysa ve kullanıcı günde 60–90 çevrim yapıyorsa, motor her çalışmada ısı biriktirir. Bir süre sonra motor, özellikle yazın, termik korumaya girer veya kondansatör zayıflar; kapı yarıda kalır. Bu tablo genelde “motor küçük” gibi görünse de kök sebep çoğu zaman verim kaybı + yetersiz güvenlik payı + yüksek döngü birleşimidir. Çözüm; bir üst tork sınıfına geçmek, ray hizasını düzeltmek ve besleme hattını güçlendirmektir. Yani mesele sadece motor değil, sistem tasarımıdır.

Seçimi Tek Değişkenle Yapmayın

Motor seçimi üç ayaklı bir taburedir: ağırlık doğru ölçülmezse, hız yanlış seçilirse veya döngü küçümsenirse tabure devrilir. En güvenli yaklaşım; torku formülle hesaplayıp bir üst sınıfa çıkmak, hızı kullanım senaryosuna göre orta-istikrarlı seçmek ve döngüsü yüksek işletmelerde termal dayanımı güçlü serilere yönelmektir. Bu sayede kepenk; daha sessiz, daha stabil ve uzun ömürlü çalışır.