Otomatik kepenklerde motor arızası yaşandığında ilk refleks genelde “motor bitti, değişelim” olur. Ancak işin teknik tarafında, her arıza motor değişimi gerektirmez; aynı şekilde her “tamir ettirelim” yaklaşımı da doğru değildir. Mantıklı karar; arızanın kaynağı, motorun yaşı ve çevrimi, yedek parça bulunabilirliği, güvenlik riski ve toplam maliyet gibi değişkenlerin birlikte değerlendirilmesiyle çıkar. Bu rehberde; tamir mi, değişim mi sorusunu sahada işe yarayan kriterlerle netleştiriyoruz.
Motorun “takvim yaşı” kadar, kaç kez aç-kapa yaptığı da kritiktir. Özellikle yoğun kullanılan iş yerlerinde günlük çevrim sayısı arttıkça motor, redüktör ve rulmanlarda yorulma hızlanır. Pratikte şu yaklaşım doğru çalışır: Motor 6–8 yaş üstündeyse ve günlük kullanım yüksekse (örneğin mağaza girişleri, yoğun depo kapıları), tek bir arıza değil ardışık arıza zinciri başlar. Bu durumda tek parça tamiri kısa süreli rahatlatır; toplam maliyet ve iş kaybı (kepenk çalışmıyor zamanı) artar. Tam tersine, motor gençse ve arıza “yardımcı bileşen” kaynaklıysa tamir çoğu zaman daha rasyoneldir.
“Kepenk çalışmıyor” şikayeti her zaman motor sargısı yandı demek değildir. Sahada çok sık görülen senaryo: kondansatör zayıflar, limit ayarı bozulur, alıcı kart rölesi yapışır, fotosel sürekli keser veya kablo/ek noktalarında gerilim düşümü olur. Bu tip durumlarda motor değişimi gereksiz masraf olur. Doğru yöntem; önce besleme gerilimi, akım, kondansatör kapasitesi, limit anahtarları ve mekanik sürtünme ölçülerek teşhis koymaktır.
Bazı motor modellerinde orijinal redüktör dişlisi, fren balatası, encoder veya sürücü kartı bulunamaz; “uydurma” parçalarla geçici çözümler üretilir. Eğer parça temini şansa kaldıysa, tamir ilk bakışta ucuz görünse bile işletme açısından risklidir. Çünkü ikinci arızada yine bekleme, tekrar işçilik ve tekrar ayar masrafı çıkar. Bu noktada motor değişimi; standart, yaygın parça ekosistemi olan bir markaya geçmek anlamına da gelebilir.
Özellikle iş güvenliği açısından, motorun frenleme kabiliyeti, termik koruma davranışı ve kepenk sisteminin sıkışma önleme yaklaşımı önemlidir. Eski sistemlerde limit kaçırma veya fren zayıflığı, kepengin “sürüklenmesine” ve tehlikeli durumlara neden olabilir. Eğer motor freninde zayıflama, kontrolsüz kayma veya ısınmaya bağlı tekrarlayan durma varsa; sadece tamir değil, sistemi daha güvenli bir teknolojiye taşımak daha mantıklıdır.
Kararda sadece “tamir kaç TL, motor kaç TL” diye bakmak eksik kalır. Toplam sahip olma maliyeti düşünülmelidir. Saha pratiğinde iyi çalışan kural şudur: Eğer güvenilir bir tamirin maliyeti, yeni motor + montaj + ayar maliyetinin yaklaşık %40–%60 bandını geçiyorsa ve motorun yaşı da yüksekse, değişim daha mantıklıdır. Çünkü aynı sistem üzerinde tekrar arıza olasılığı artar ve her arıza bir “kapalı kalma süresi” doğurur.
Bazen motor “suçlu” değildir; kepenk mekanik olarak ağır dönüyordur. Ray eğri, lamellerde sürtünme, rulman yorgunluğu veya milde kaçıklık motoru normalden fazla akım çekmeye zorlar. Bu da ısınma, termik atma ve erken yıpranma üretir. Böyle bir sistemde sadece motoru değiştirmek “yeni motoru da kısa sürede yormak” anlamına gelir. Doğru yaklaşım; mekanik sürtünmeyi düşürüp sonra motor kararını vermektir.
Motor “hım” yapıyor, zor kalkıyor, bazen ters yönde zorlanıyorsa sık sebep kondansatör değer kaybıdır. Ölçümle netleşir. Bu arıza, motor değişimine göre düşük maliyetle çözülebilir; ardından doğru limit ayarı ve mekanik yağlama kontrolü yapılırsa uzun süre stabil çalışır.
Kepenk yukarıda durmuyor, aşağıda tam kapanmıyor veya “stop” noktası sürekli kayıyorsa; motorun kendisinden çok limit mekanizması ve ayar hataları gündemdedir. Doğru kalibrasyon, kablo bağlantılarının sıkılığı ve kontrol kartı çıkışlarının kontrolü ile tamir mantıklıdır.
Kumanda basınca bazen çalışıp bazen çalışmama, röle tık sesi gelip motorun dönmemesi gibi durumlarda alıcı kart veya sürücü çıkışları incelenmelidir. Motoru değiştirmek problemi çözmeyebilir; hatta yanlış teşhis nedeniyle iki kere masraf çıkarır.
Motor gövdesinde yanık kokusu, sürekli aşırı ısınma ve termiğin tekrarlayan şekilde atması; çoğu zaman sargı izolasyonu sorununa işaret eder. Bu noktada “tamir” denilen işlem genellikle rewind (sargı sarımı) olur; kalite ve uzun ömür garanti edilemiyorsa, özellikle iş yerlerinde değişim daha doğru bir risk yönetimidir.
Motor çalışırken metalik ses, tekleme, yük altında boşluk hissi, aşağı inerken “tak-tuk” gibi belirtiler redüktör yorgunluğu gösterebilir. Redüktör revizyonu parça bulunabilirliğine bağlıdır; parça yoksa değişim daha mantıklı olur.
Yeni nesil sistemlerde akım izleme, daha stabil frenleme, daha iyi termik davranış ve opsiyonel akıllı kontrol özellikleri yaygınlaşıyor. Eski motorla sürekli limit kaçırma, kontrolsüz kayma veya emniyet riskleri yaşanıyorsa; değişim hem güvenlik hem sürdürülebilirlik getirir.
Belirti: Motor ses yapıyor ama kepenk kalkmıyor; 2–3 denemede ancak hareket ediyor. Ölçüm: Besleme normal, akım kalkışta yükseliyor, kondansatör değeri düşük. Çözüm: kondansatör değişimi + ray sürtünme kontrolü + limit kalibrasyonu. Sonuç: Motor değişimi gereksizdi; kısa sürede stabil çalışma geri geldi. Bu tip senaryoda tamir mantıklıdır çünkü arıza motor çekirdeğinde değil, kalkış destek bileşenindedir.
Belirti: Gün içinde birkaç çevrimden sonra motor duruyor, soğuyunca tekrar çalışıyor. İnceleme: Kepenk ağır değil, mekanik sürtünme normal; motor gövdesi aşırı ısınıyor ve yanık koku mevcut. Çözüm: Motor değişimi (uygun tork ve duty cycle seçimiyle) + koruma elemanlarının standartlara uygun revizyonu. Sonuç: İş kaybı azaldı, tekrar arıza riski düştü. Bu senaryoda tamir, kısa vadeli bir “pansuman” olurdu.
Otomatik kepenk dünyası da sessizce akıllanıyor. Yeni çözümlerde akım tabanlı sıkışma algılama, daha hassas elektronik limit, uzaktan durum izleme (arıza kaydı, çevrim sayısı, sıcaklık) gibi özellikler yaygınlaşıyor. Ayrıca UPS entegrasyonu ve düşük enerji tüketimli sürücüler daha çok tercih ediliyor. Motor değişimini “sadece bozulduğunda” değil, sistemin güvenlik ve işletme sürekliliğini artırmak için bir modernizasyon yatırımı olarak görmek giderek daha yaygın bir yaklaşım haline geliyor.
1. Motor çalışıyor ama kepenk zor kalkıyorsa motor mu bitmiştir?
Her zaman değil. Sık nedenler kondansatör zayıflığı, ray sürtünmesi, rulman yorgunluğu veya hat gerilim düşümüdür. Ölçüm yapılmadan motor değişimi doğru olmaz.
2. Tamir mi değişim mi için ideal maliyet eşiği var mı?
Pratikte, güvenilir bir tamirin toplamı yeni motor ve montajın yaklaşık %40–%60 bandını aşıyorsa ve motor yaşlıysa değişim daha mantıklıdır. İş kaybı maliyetini de hesaba katmak gerekir.
3. Sargı sarımı (rewind) uzun ömürlü mü?
Kalite; kullanılan tel, izolasyon, işçilik ve motorun genel yorgunluğuna bağlıdır. Kritik işletmelerde riskli olabilir; özellikle fren/redüktör de yorgunsa değişim daha güvenli bir seçenektir.
4. Motor değişince her şey çözülür mü?
Hayır. Eğer kepenk mekanik olarak ağır dönüyorsa, yeni motor da zorlanır. Değişim öncesi ray, mil, rulman, denge sistemi kontrol edilmelidir.
5. Motor değişiminde en sık yapılan hata nedir?
Yanlış tork ve yanlış duty cycle seçimi. “Bir üst güçlü motor takalım” bazen gereksiz maliyet, bazen de kontrolsüz çalışma doğurur. Doğru seçim; kepenk ağırlığı, kullanım sıklığı ve güvenlik gereksinimleriyle yapılmalıdır.
