Kablo Kesiti, Sigorta ve Topraklama

Otomatik kepenk sistemleri, mekanik dayanım kadar doğru elektrik altyapısı ile de güvenli ve uzun ömürlü çalışır. Sahada “motor yandı”, “kumanda çekmiyor”, “kepenk yarıda kalıyor” gibi arızaların önemli bir kısmı; yanlış kablo kesiti, hatalı koruma elemanı (sigorta/otomatik şalter) seçimi ve zayıf topraklama gibi temel elektrik hatalarına dayanır. Bu içerikte, otomatik kepenk bağlantılarında en kritik üç başlığı (kablo, sigorta, topraklama) teknik ama uygulanabilir bir çerçevede ele alacağız. Referans olarak alçak gerilim tesisleri için kabul gören TS HD 60364 yaklaşımı ve doğrulama mantığı; ürün tarafında ise kepenk/perde sistemlerine yönelik performans-güvenlik standardı ailesi (ör. EN 13659) gibi çerçeveler, iyi uygulama standardı olarak düşünülmelidir.

1) Kablo Kesiti Seçimi: “Çalışır” Değil, “Doğru Çalışır”

Kablo kesiti belirlerken tek kriter “motor kaç watt?” değildir. Gerçek seçim; akım, hat uzunluğu, gerilim düşümü, ortam şartları (sıcaklık, UV, nem, kimyasal), montaj şekli (boru içi, kanal, açıkta), başlangıç akımı ve koruma elemanı ile birlikte değerlendirilmelidir. TS HD 60364 yaklaşımı, tasarım-montaj-doğrulama üçlüsünü bir bütün olarak ele alır; yani “kesiti seçtim bitti” değil, seçimin testlerle doğrulanması beklenir.

1.1 Motor Akımını Hesaplama (Örnekli)

230 V tek faz bir tüp motor için basit bir tahmin:

• Aktif güç (P): Motor etiketinde yazar (ör. 300 W)
• Verim (η) ve güç faktörü (cosφ): Küçük motorlarda değişkendir; tasarımda muhafazakâr davranılır.

Yaklaşık akım hesabı:

I ≈ P / (V × η × cosφ)

Örnek: P=300 W, V=230 V, η=0,75, cosφ=0,8 alınırsa:

I ≈ 300 / (230×0,75×0,8) ≈ 2,17 A

Bu değer “çalışma akımıdır”. Motorların ilk kalkışta kısa süreli başlangıç akımı daha yüksek olabilir. Bu yüzden kablo ve şalter seçimi sadece 2,17 A’a bakarak yapılmaz.

1.2 Gerilim Düşümü: Uzayan Hat, Zayıflayan Tork

Kepenk motorlarında gerilim düşümü arttıkça tork düşer, motor daha fazla zorlanır ve termik korumaya daha hızlı girer. Özellikle uzun mesafeli hatlarda (ör. panodan kepenk motoruna 30–50 m) “ince kablo” performans ve ömür açısından maliyetli bir sürpriz çıkarır.

Pratik yaklaşım:

• Standart uygulamalarda kısa mesafede çoğu tüp motor için 3×1,5 mm² bakır yeterli olabilir.
• Hat uzunsa, ortam sıcaksa veya birden fazla aksesuar (fotosel, flaşör, alıcı kart, buton vb.) aynı hat üzerinde besleniyorsa 3×2,5 mm² değerlendirilir.
• Sanayi tipi motorlar, yüksek çevrim (cycle) çalışan sistemler veya trifaze uygulamalar için akım/kalkış karakteri ayrıca hesaplanır.

1.3 Kablo Tipi: NYM Mi, H07RN-F Mi, Halojensiz Mi?

Kesit kadar kablonun “türü” de kritik:

• Sabit tesisat için (duvar/kanal/boru) uygun kablo seçilir. İç mekânda yaygın çözümler uygulanabilir.
• Dış ortam, UV ve neme maruz hatlarda kılıf dayanımı, IP korumalı buatlar ve kablo rakorları şarttır.
• Kepenk motoruna yakın noktada titreşim ve hareket etkisi varsa, uygun esneklikte kablo ve doğru sabitleme tercih edilir.
• Yangın güvenliği istenen yapılarda halojensiz, düşük duman yoğunluklu kablolar kurum standardına göre değerlendirilebilir.

2) Sigorta / Otomatik Şalter Seçimi: Kablonun Kalkanı

Koruma elemanının amacı sadece “kısa devrede atmak” değildir; aynı zamanda kabloyu ve cihazı aşırı akıma karşı korur. Yanlış seçilmiş bir şalter iki uçta sorun çıkarır: Ya gereksiz açma yapar (operasyon sorunu) ya da hiç açmaz (yangın/hasar riski).

2.1 MCB Karakteristiği: B mi C mi?

• B tipi: Daha düşük ani açma eşiği. Elektronik sürücülerin az olduğu, kalkış akımı sınırlı yüklerde tercih edilebilir.
• C tipi: Motor gibi kalkış akımı olan yüklerde gereksiz açmayı azaltmak için sıklıkla tercih edilir.

Not: “C tak geç” yaklaşımı da hatalı olabilir. Seçim; motor kalkış davranışı, hat empedansı ve tesis koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

2.2 Termik Koruma ve Kontrol Kartı

Pek çok otomatik kepenk motorunda termik koruma bulunur; aşırı ısınmada motoru keser. Ancak bu, elektrik panosundaki korumaların yerini tutmaz. Kontrol kartı, alıcı kart ve aksesuarlar için de doğru besleme/koruma kurgusu yapılmalıdır. Özellikle kart beslemesinde kötü klemens, zayıf nötr bağlantısı veya ortak nötr hataları “rastgele arıza” gibi görünen sorunlar üretir.

2.3 Kaçak Akım Rölesi: 30 mA ve 300 mA Mantığı

Elektrik güvenliğinde kaçak akım koruması iki farklı hedefe hizmet eder:

• İnsan koruması için genellikle 30 mA sınıfı (ilave koruma yaklaşımı)
• Yangın koruması için dağıtım seviyesinde daha yüksek eşiklerin (ör. 300 mA) kullanımı

Türkiye’de pratikte sık referans verilen çerçevede, ana dağıtım noktalarında yangın amaçlı 300 mA ve tali devrelerde ilave koruma mantığıyla daha düşük eşikler gündeme gelir. Bu yaklaşımın mevzuat ve uygulama bağlantıları, EMO’nun kaçak akım röleleri ve iç tesisat değerlendirmelerinde de tartışılır. Seçim yapılırken tesisin topraklama sistemi (TT/TN), devre yapısı ve hata akımı koşulları dikkate alınmalıdır.

3) Topraklama ve Eş Potansiyel: “Opsiyonel” Değil, Temel Güvenlik

Otomatik kepenk sisteminde metal aksam (kasa, raylar, motor gövdesi, kontrol kutusu) potansiyel olarak enerjilenebilir. Bu yüzden koruma iletkeni (PE) sürekliliği ve doğru bağlantı hayatidir. TS HD 60364 yaklaşımı, elektrik çarpmasına karşı korumayı (koruma iletkeni, otomatik açma koşulu, ek koruma) bir sistem olarak ele alır.

3.1 Doğru Topraklama Prensipleri

• PE hattı kesintisiz olmalı; ek noktaları mekanik olarak sağlam ve korozyona dayanıklı olmalıdır.
• Nötr ile toprak “sahada birleştirilmemeli”; bu tür köprülemeler kaçak akım rölesinin anlamsız davranmasına ve risk oluşmasına yol açabilir.
• Dış ortamda topraklama bağlantıları için uygun pabuç, rondela, pas önleyici uygulama ve düzenli bakım planı yapılmalıdır.
• Şebeke dalgalanmaları ve yıldırım etkilerine açık bölgelerde parafudr (SPD) uygulaması, tesis bütünlüğü açısından değerlendirilir.

3.2 Test ve Devreye Alma Kontrolleri

“Bağladık çalıştı” devreye alma değildir. Profesyonel devreye alma sürecinde en azından şu kontroller hedeflenir:

• Koruma iletkeni süreklilik testi (PE continuity)
• İzolasyon direnci testi (kablo ve motor izolasyonu)
• Toprak döngü empedansı / arıza döngüsü değerlendirmesi (otomatik açma koşulu için)
• Kaçak akım rölesi testleri (test butonu ve uygun ölçüm cihazıyla açma süreleri)

Bu kontroller, TS HD 60364 çerçevesindeki “doğrulama” mantığının sahadaki karşılığıdır: Tasarım doğru mu, montaj doğru mu, ölçüm bunu doğruluyor mu?

4) Uygulama Mimarisi: Basit Bir Bağlantı Kurgusu

Genel, anlaşılır bir kurgu şu şekilde düşünülür:

• Şebeke beslemesi → ana ayırıcı
• → MCB (otomatik şalter)
• → (gerekiyorsa) RCD (kaçak akım rölesi)
• → kontrol ünitesi (alıcı kart, buton girişi, fotosel/flaşör çıkışları)
• → motor (yön, kapasitör, limit mantığı motor tipine göre)
• → emniyet elemanları (fotosel, emniyet kenarı, acil stop vb. senaryoya göre)

Bu mimariyi seçerken ürünün kullanım amacı (dükkan kepengi mi, endüstriyel kapı mı), erişilebilirlik (insan teması riski) ve güvenlik sınıfı önemlidir. Güçle çalışan kapı/kapı benzeri otomasyonlarda güvenlik gereklerinin ele alındığı standart ailesi (ör. EN 12453) kapı/gate tarafında çerçeve sunar; kepenk/perde tarafında ise EN 13659 performans ve anlamlı tehlikeler listesini ele alır. Kısacası: elektrik bağlantısı, “sadece enerji vermek” değil, sistem güvenliğinin bir parçasıdır.

5) Sık Yapılan Hatalar ve Sahada Hızlı İyileştirmeler

• İnce kesit + uzun hat: Motor gücü düşük olsa bile gerilim düşümüyle tork düşer, ısınma artar.
• Gevşek klemens: Isınma, karbonlaşma ve aralıklı arızalar üretir. Tork anahtarlı sıkma ve periyodik kontrol önemlidir.
• PE bağlanmaması: En riskli hata. Metal gövdede kaçak olduğunda can güvenliği tehlikeye girer.
• Yanlış şalter karakteristiği: Kalkışta atma veya kısa devrede geç açma riski.
• Dış ortamda kötü buat/rakor: Nem, oksitlenme ve kart arızası doğurur. IP korumalı ekipman şarttır.

Son söz: Otomatik kepenklerde elektrik bağlantıları; kesit, koruma ve topraklama üçgeninde “doğru mühendislik + doğru montaj + doğru test” ile güvenli hale gelir. Bu yaklaşım hem arıza oranını düşürür hem de motor/kart gibi pahalı bileşenlerin ömrünü uzatır.